Alfonso Reyes i jego dzieła

            Próba wyboru jednego z licznych dzieł Alfonso Reyesa przypomina wybieranie jednej kropli wody z morza.

            Jego twórczość obejmuje ponad dwadzieścia sześć dzieł, nie licząc licznych, pisywanych przezeń listów. Tworzył w każdym znanym gatunku literackim, oprócz powieści: liczne kroniki, gawędy, wiersze, dramaty poetyckie i krótkie i dłuższe opowieści. Często łączył dwa różne gatunki, aby stworzyć – jak mawiał – nową jakość.

            Jego styl charakteryzowała jasność i bezpośredniość. Sprzeciwiał się w ten sposób ozdobnemu i przeintelektualizowanemu stylowi dziewiętnastowiecznemu. Miał zwyczaj nie owijać w bawełnę i pisać w sposób niezwykle konkretny.

            Wielu wcześniejszych myślicieli miało wpływ na jego twórczość. Wcześnie przeczytał Nieztschego i przyjął jego koncepcję Übermenschen. Inspirował się Sokratesem i innymi adeptami szkoły ateńskiej, a także angielskimi flegmatykami epoki królowej Wiktorii, na przykład Oscarem Wilde. Swój wpływ na jego twórczość wywarł i Gilbert Keith Chesterton, którego dzieła (powieści o ojcu Brown i powieść The man who was Thursday, czyli Człowiek, który był czwartkiem) przetłumaczył na hiszpański.

Wybrane dzieła

Visión de Anáhuac (1917) (Wizja z Anáhuac)

Poetycki esej napisany podczas pobytu filozofa w Madrycie. Wyróżnia się dumą z dziedzictwa cywilizacji prekolumbijskiej, w szacowności dorównującej egipskiej równolatce. Charakteryzuje się żywymi, realistycznymi, plastycznymi opisami. Narracja dzieje się w czasie „wiecznego teraz”.

Cartones de Madrid (1917) (Madryckie kartony)

Najbardziej awangardowe dzieło poety, mieszanka eseju, opowieści i poematu prozą. Jego treść to poetycki opis codziennych zjawisk, które służą Reyesowi za pretekst i punkt wyjścia do dalszych, głębszych rozważań. Dzieło wyróżnia się elastycznością i plastycznością języka. Tytuł pochodzi od pojęcia z dziedziny malarstwa, oznaczającego (wg. PWN) «rysunek na grubym papierze lub płótnie stosowany jako wzór dla kompozycji monumentalnych».

Inne dzieła (wybrane)

Poezja

         •        Huellas (Ślady)

         •        Ifigenia cruel (Okrutna Ifigenia)

         •        Yerbas del tarahumara (Zioła Tarahumarów)

         •        Minuta (Minuta)

         •        Homero en Cuernavaca (Homer w Cuernavaca)

Literatura faktu

         •        Cuestiones estéticas (Kwestie estetyczne)

         •        El suicida (Samobójca)

         •        Visión de Anáhuac (Wizja z Anáhuac)

         •        Vísperas de España (Hiszpańskie nieszpory)

         •        Cartones de Madrid (Madryckie kartony)

         •        Simpatías y diferencias (Podobieństwa i różnice)

         •        Calendario (Kalendarz)

         •        Homília por la cultura (Kazanie kulturalne)

         •        Capítulos de literatura española (Rozdziały z literatury hiszpańskiej)

         •        Pasado inmediato (Przeszłość przed chwilą)

         •        Estudios helénicos (Hellenistyka)

         •        La filosofía helenística (Filozofia hellenistyczna)

         •        La X en la frente (X na czole)

         •        Memorias de cocina y bodega (Wspomnienia z kuchni i winnicy)

         •        Las burlas veras (Docinki na poważnie)

Fikcja

         •        Los tres tesoros (Trzy skarby)

         •        El plano oblicuo (Płaszczyzna skośna)

         •        Árbol de pólvora (Drzewo prochu)

         •        Quince presencias (Piętnaście osobowości)

Źródła:

https://es.wikipedia.org/wiki/Alfonso_Reyes_Ochoa

https://www.scribd.com/collections/2762646/Alfonso-Reyes-Obras-completas

http://www.modernismo98y14.com/obras-estilos-tecnicas-reyes.html

06.06.2015

Natalia Skubida

Międzynarodowa Nagroda imienia Alfonsa Reyesa


Międzynarodowa Nagroda Alfonsa Reyesa jest nagrodą przyznawaną za dorobek artystyczny.
Została założona w 1972 roku przez Francisco Zendejasa, meksykańskiego ekonomistę, pisarza i krytyka literackiego, i została nazwana imieniem Alfonso Reyesa. Od momentu powstania, nagroda jest przyznawana przez Instituto Nacional de Bellas Artes (INBA), we współpracy z Consejo Nacional la Cultura y las Artes (Conaculta), Sociedad Alfonsina Interacional, rządem Nuevo León, Universidad Autónoma de Nuevo León, Universidad Regiomontana i Instituto Tecnológico de Monterry.

Pierwsza Nagroda została wręczona w roku 1973 i otrzymał ją Jorge Luis Borges. Kolejnymi, najbardziej znanymi laureatami są: Carlos Fuentes (1979), Octavio Paz (1985) oraz Mario Vargas Llosa (2010).


Źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/Alfonso_Reyes_International_Prize

Opowiadanie, które ma ponad 100 lat: La cena

Prawdopodobnie  najbardziej docenianą pracą Reyesa jest La cena, opowiadanie należące do gatunku fantastyki. Niezwykła atmosfera panująca w opowiadaniu, którą można porównywać do prac Henry’ego Jamesa, szybkie tempo zdarzeń, cykliczny model czasu, w którym postacie skazane są na powtarzanie tych samych czynności przez całą wieczność, to elementy, które składają się na wyjątkowość tego dzieła. W La flor de Coleridge Jorge Luis Borges za Samuelem Coleridgem zadaje następujące pytanie: jeśli człowiek znalazłby się w raju  we śnie i otrzymałby kwiat jako dowód, że faktycznie odbył taką podróż i po przebudzeniu odnalazłby ten kwiat obok siebie, co wtedy? Borges wspomina La máquina del tempo H. G. Wellsa, w której podobnie jak u Coleridge’a i jak w La cena podróżujący w czasie wraca po ciężkich przejściach do normalnego życia, ale dowodem na pobyt w przyszłości jest zwiędły kwiat (kwiat z przyszłości). W opowiadaniu Reyesa można odnaleźć dość oryginalny wariant tej sytuacji. W odróżnieniu od Wellsa w La cena powtarza się ten sam kwiat wiele razy: koniec opowiadania łączy nas z początkiem, przez co „unieważnia” się czas. Opowiadanie Reyesa skłania nas do refleksji nad  tożsamością, która może istnieć tylko i wyłącznie w miejscu i czasie, w którym JA się zakorzenia się na dobre. W dziele Reyesa odnajdujemy „czas bez czasu”: wszystko się powtarza i przez to unieważnia się istnienie czasu. W La cena główny bohater w pewnym momencie rozpoznaje siebie na portrecie, któremu się przygląda. Odzyskuje wówczas pamięć, swoją tożsamość i tak wszystko musi się zacząć od początku. Pamięć jest jedyną rzeczą, która umożliwia spójność JA. Bez niej nikt nie miałby tożsamości, wszystko byłoby niespójne.        W tekście czytamy, że główny bohater, Alfonso, „Biegł jak obłąkany, podczas gdy przypominało mu się, że biegł już wcześniej o tej samej godzinie, w tym samym miejscu i z podobnym pragnieniem”. Później stwierdza jednak, że było to „fałszywe wspomnienie”. Na końcu opowiadania dowiadujemy się, że wspomnienie to było jednak prawdziwe.  Alfonso znajdzie się w pułapce czasu, skazany na wieczne powtarzanie tych samych czynności. Dowodem na to, że był w domu Magdaleny i Amalii jest właśnie kwiat, tak jak w pracy Coleridge’a i Wellsa.Odzyskać tożsamość można tylko wtedy, kiedy odzyska się pamięć, bo ona spaja JA. W trakcie reinkarnacji traci się ją i trzeba wszystko zaczynać od początku. Tak właśnie dzieje się z bohaterem La cena Reyesa - kiedy odkrywa, że to on jest osobą z obrazu, traci pamięć i wychodzi z domu, zaczyna biec i historia rozpoczyna się po raz kolejny. Od nagłej utraty swojego ojca,  generała Bernardo Reyesa, pamięć (a raczej utrata pamięci) stała się jedną z wielu obsesji tego autora. La cena, zaraz obok utworów takich jak La bruja Julsa Micheleta i już wcześniej wspomnianej pracy Henry’ego Jamesa, miała ogromny wpływ na konstrukcję opowiadania Carlosa Fuentesa pod tytułem Aura.  Warto przypomnieć sobie to dzieło Alfonso Reyesa, które wywarło wpływ na więcej niż jedno pokolenie, i którego setna rocznica powstania przypadała dość niedawno (2012 rok).

Alfonso Reyes a amerykańskość.

Amerykanin

Jak każdy tekst, „Uwagi” Reyesa wchodzą w złożony system związków z innymi tekstami, które z kolei pozwalają na skonstruowanie pewnej historii tekstu różniącej się od tej, jaką zwykle przedstawiają prace z historii literatury oraz ujawniają niezwykłą jego głębię. W rzeczy samej, w przypadku „Uwag” możliwe jest wyznaczenie szerokiej sieci powiązań intertekstualnych, jeśli wziąć pod uwagę wszystkie europejskie i amerykańskie teksty, poruszające sprawę kondycji mieszkańca Ameryki, począwszy od pierwszych tekstów Buffona, Bacona, De Pauwa, aż po pisma samych kronikarzy i historyków Indii, chrześcijańskich apologetyków Indianina, filozofów oświecenia chrześcijańskiego jak Feijóo i przedstawicieli oświecenia amerykańskiego oraz, już w XIX wieku, po podstawowe teksty Bolivara czy Sarmiento, by nie wspomnieć o bliższych nam wysiłkach Martiego, Darío, Rodó i myślicieli współczesnych, podejmowanych w celu zdefiniowania „amerykańskości”. Wszystko to zawiera z pozoru tak proste stwierdzenie Reyesa, odnoszące się do istnienia „inteligencji” amerykańskiej. Żeby wykazać, iż stwierdzenie to nie jest po prostu przypadkowe czy naiwne, wystarczy przeczytać inne teksty Reyesa, jak na przykład interesujące listy do argentyńskiego filozofa Francisco Romero lub jego korespondencję z dominikańskim intelektualistą Pedro Henriquezem Ureña.

„Amerykańska inteligencja” oznacza więc nie tylko amerykańską umysłowość czy amerykańskich intelektualistów, ale również myśl amerykańską jako wytwór i refleksję, w jego złożonej syntezie między tym co uniwersalne i tym co partykularne, między tym co abstrakcyjne a tym co konkretne. Reyes sądzi, że idea „syntezy kulturowej” jest często źle rozumiana przez Europejczyków: w syntezie nie chodzi tylko o „zredukowanie funkcji inteligencji amerykańskiej do organizowania kompendiów kultury europejskiej”. Amerykanie – zdaniem Reyesa – mogą uważać się za podwójnie bogatych, jako że ich przeszłość obejmuje zarówno przedhiszpański dorobek kulturowy, jak i europejski, a nawet – zważywszy na fakt, że ich ziemia otrzymała zastrzyk afrykańskiej i azjatyckiej siły roboczej – bogate dziedzictwo, jakie wraz z przedstawicielami innych kultur dotarło do Ameryki.

Fałszywe determinizmy

Z pewnym dystansem krytycznym odnosi się Reyes do samoponiżającego spojrzenia na samych siebie, jakie cechowało Latynoamerykanów poprzednich pokoleń (chociaż – podkreślamy – niektóre z tych charakterystyk są do dzisiaj przytaczane): stanowią margines Europy – w tej mierze, w jakiej są narodami młodymi i oddalonymi od zachodniego „jądra” cywilizacji – a jednocześnie podbitymi przez Hiszpanię, która sama jest marginesem Europy Zachodniej tzn. ich marginesowość jest jakby podwójna, a nawet potrójna, jeżeli weźmiemy pod uwagę potęgę Stanów Zjednoczonych i – w konkretnym przypadku Meksyku i innych krajów o dużym odsetku ludności autochtonicznej – marginesowymi względem innych krajów „białych” Ameryki... Przygnieceni, koniec końców, przez ciężar bycia „dialektem, pochodną, czymś drugorzędnym”.

W ten sposób Reyes ustanawia swego rodzaju „opadającą skalę” samoponiżenia, reprezentowaną przez znaczące warstwy latynoamerykańskie. Przy okazji jednak myśli jakby o czymś zupełnie odwrotnym, o rodzaju „spirali”, zdolnej do stopniowego włączania specyficznych latynoamerykańskich cech i mającej na celu uniwersalizację ludzkiego doświadczenia. Chodzi jedynie o odwrócenie znaków i spojrzenie na siebie w sposób syntetyczny i asumpcyjny.


Źródło:

Alfonso Reyes; przeł. Janusz Wojcieszak, Artykuł Liliany Weinberg[w]Uwagi o amerykańskiej inteligencji, Seria: Idee i ludzie, 5, CESLA/ Ediciones UNESCO, Warszawa 1994

Alfonso Reyes a kultura, uniwersalizm i czas.

Alfonso Reyes a kultura

Meksykanin Alfonso Reyes (1889-1959), pisarz wszechstronny i pluralistyczny, był jednym z wielkich uniwersalizatorów kultury meksykańskiej i latynoamerykańskiej. I rzeczywiście, po okresie dzieciństwa, które upłynęło w latach porfiriatu – jako syn, dodajmy, ważnej postaci politycznej z kręgów władzy – Reyes zostanie wkrótce zmuszony przyjąć krytyczną postawę wobec dominującej podówczas ideologii pozytywistycznej oraz, w późniejszym okresie, wobec głębokiego wstrząsu we wszystkich sferach kultury, związanego z Rewolucją 1910 roku. Pozytywizm, który stał się ideologią władzy, doprowadził do dziwnej kombinacji na polu kultury, a mianowicie politycznego lokalizmu z aspiracjami fałszywie uniwersalistycznymi, zmierzającymi raczej do zachowania jednorodności. Celem nauczania Reyesa będzie właśnie doprowadzenie do nowej syntezy partykularyzmu i uniwersalizmu. Z drugiej zaś strony, zarówno swoim krytycznym i twórczym dziełem, jak i życiem podróżnika – niestrudzonego intelektualisty i dyplomaty – Reyes wzniósł pomost między Ameryką Łacińską a kulturą powszechną. Jeżeli wolno nam cokolwiek stwierdzić o tym ambasadorze kultury latynoamerykańskiej bez teki to to, że całe jego dzieło jest poszukiwaniem uniwersalności przez pryzmat własnego charakteru narodowego i poszanowaniu, w odróżnieniu od wszelkich ekstremalnych form lokalizmu, szowinizmu czy folkloryzmu, prawa każdego narodu i każdego tempa do uczestnictwa w dziejach powszechnych.

Reyes był także aktywnym promotorem uniwersalizacji poznania poprzez udział w tak ważnych przedsięwzięciach kulturalnych, jak założenie wydawnictwa Fondo de Cultura Económica, instytucji kulturalno-naukowej Casa de España w Meksyku (późniejszego El Colegio de México), czasopisma Cuadernos Americanos oraz modernizacji Autonomicznego Narodowego Uniwersytetu Meksykańskiego (UNAM). Ponadto, w swej działalności intelektualisty i dyplomaty, położył podwaliny pod nową formę dialogu Ameryki Łacińskiej ze światem.

Tym, co łączy prowincjonalizm i narzucanie siłą panujących ideologii jest ich wspólna cecha wyłączności i wykluczania. Fundamentalnym wkładem Reyesa było jego stałe nawoływanie o umożliwienie człowiekowi XX wieku dostępu do kultury włączającej i włączonej. Współczesnych kultur nie powinno się określać ani wedle gatunkowej różnicy, ani ich gatunkowego podobieństwa. Z całą pewnością Reyes zgodziłby się z tą oto paradoksalną definicją kultury Melville’a Herskovits’a: „Kultura jest czymś uniwersalnym w doświadczeniu człowieka: tym niemniej, każdy lokalny lub regionalny jej przejaw ma charakter jednostkowy”.

Uniwersalizm

Jednym z tematów zaprzątających głowę Alfonso Reyesa przez całe życie była troska o uniwersalizację debat wokół różnych zagadnień, które wielu uważało za sprawy ograniczone do określonych amerykańskich regionów. Był Reyes wielkim popularyzatorem meksykańskości i latynoamerykańskości. Reyes, chociaż wychowany w środowisku porfiriatu i pozytywizmu, zmuszony będzie zareagować wobec kulturalnej i politycznej hegemonii grupy „oświeconych” z otoczenia Porfirio Díaza, a jego reakcja pójdzie w kierunku zarówno przywrócenia innych prądów filozoficznych (Platon i Kant to dwaj najbardziej czytani i dyskutowani myśliciele w kręgu Ateneo de la Juventud [Ateneum Młodzieży], którego Reyes był członkiem), jak również nawoływania – po długiej drodze Meksyku w poszukiwaniu własnej tożsamości podczas Rewolucji i następującym po tym załamaniu się życia meksykańskiego i powrocie do wąskich ideologii nacjonalistycznych – do odzyskania uniwersalnych wartości kulturowych.

Czas

Inny poruszany przez Reyesa temat jest niezwykle aktualny. „Przez scenerię nie chcę tu rozumieć przestrzeni, ale raczej czas, czas w niemal muzycznym znaczeniu tego słowa: jakiś takt czy rytm. Spóźniwszy się na bankiet cywilizacji europejskiej, Ameryka żyje przeskakując etapy...”. Coraz częściej podkreśla się, że nie istnieje jedynie jeden „czas” czy „rytm” w dziejach powszechnych, ale że możliwa jest wielość „czasów”. Podkreślanie, że kultura zachodnia nie może być uniwersalnym, wielkim zegarmistrzem, nie oznacza jednakże popadnięcia w całkowity relatywizm historyczny ani skrajny sceptycyzm, bliski stanowisku „myślenia słabego”. Wręcz odwrotnie, oznacza obronę dialogu, zrozumienia i tolerancji, uznania różnic: świat dzisiejszy staje wobec problemu czasów i temp historycznych, na który zwrócił już uwagę Reyes.


Źródło:

Alfonso Reyes; przeł. Janusz Wojcieszak, Artykuł Liliany Weinberg[w]Uwagi o amerykańskiej inteligencji, Seria: Idee i ludzie, 5, CESLA/ Ediciones UNESCO, Warszawa 1994

POEZJA 

       Na szczególną uwagę zasługuje poezja Alfonso Reyesa y Ochoa. Jego twórczość charakteryzuje różnorodność tematyczna i głęboka wrażliwość na otaczający go świat. Dla Alfonso Reyesa najważniejszą wartością w poezji nie jest idea, lecz słowo. Istotą twórczości poetyckiej jest przedstawienie świata wewnętrznego i indywidualnego poety. Język poetycki stanowi walkę przeciwko ustalonym zasadom. Chodzi o to, aby przedstawić nową rzeczywistość za pomocą swojego własnego, wewnętrznego języka.
Oto jednej z najbardziej znanych wierszy Alfonsa Reyesa.  

Świętej Teresy Odejścia I Powroty 

Strojny w gałęzie włókczykij
- takckiego czółenka szpada -
Świętej Teresy xiężyc nić
 wiodąc w altanę się wkrada

Pomiędzy rzęsy chwycone,
to na uwięzi, to wolne
oczy, gdy w iskrach zbiec płoną,
niosą pokój, niecą wojnę.

I aż drży Murzynek chudy
i wikła się z swą gitarą,
nowożeniec; a ucieka
w uścisku z kobietą małą.

Z wziętą po jednej godzinie,
wolną, a obcą, choć daje...
Jak to wszystko płynie, stamtąd
idzie precz, gdzie pozostaje!

Sączy się pacior perfumy
z wierzchołka drzewa po drzewie:
wnet się skropli zasób nowy,
skoro się pierwszy wyczerpie.

Poniżej umyka morze
w świetle, które samo pleni
i choć umyka, nie może
wydostać się z dłoni ziemi.

Przejeżdża jeździec powietrza
na grzbiecie świeżej swej klaczy;
nie przejedzie: stanął w cieniu,
drze ostrogą skórę w drzazgi.

To, co przez życie się pruje,
łudzące, że się oddala!
Odejść, powrotów tożsamość,
ucieczek, bliskiego trwania!

To, że wydaje się bliskim,
co wiele lat temu kona!
To oszukuje wszystkich,
jak owa strzała - Zenona!

Czas się zaplątał w głos:
pieśń się ociąga w śpiewie.
Lekkim stopy anioły
łaskawie dążą na ziemię.

Xiężyc płynący, bez ruchu,
czapla w dziób własny chwycona -
idzie? wiruje? czy stoi
wśród arabesek z listowia?



Źródła:

http://revista-iberoamericana.pitt.edu/ojs/index.php/Iberoamericana/article/viewFile/2182/2376

Jerzy Niemojowski, Ewokacje: krótka antologia poezji Ameryki Iberyjskiej, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1968

„El crítico humanista”

W postawie Alfonso Reyesa zauważalna jest miłość do literatury. Luis Emilio Soto krótko komentuje, że jego jedynym zainteresowaniem i celem jest dążenie do pełnego zrozumienia. Alfonso Reyes za cel stawia przemyślenie każdego dzieła od innej drugiej strony, którą jest wrażliwość i wiara. Należy więc pojąć konkretne dzieło przez serce. To właśnie z tego płynie jego charakter humanisty. Alfonso Reyes umocnił swą krytykę literacką poprzez postawę humanizmu. Stała się ona środkiem wyrazu, który wykorzystywał w swoich dziełach.  Bez wątpienia krytyczne dzieła Alfonso Reyesa są bardzo znaczące dla dorobku i dalszego rozwoju literatury w Meksyku.

Dla meksykańskiego pisarza pojęcie humanizmu wiązało się z przejściem w stan głębokich przemyśleń. To ujęcie kultury, a także literatury greckiej i łacińskiej- w stosunku do jego krytyki literackiej i tego jak kształtuje ona wniosek nie tylko literacki, ale również filozoficzny (postawy etyczne i sytuacja życiowa).

Reyes szanował kulturę, traktował ją jak dobrodziejstwo, dorobek przeszłości. Mówi się, że Alfonsem Reyesem kieruje droga duchowa, która jest najważniejszym kierunkiem krytyki. Jest ona również w pewnym sensie przejawem reakcji proporcjonalnych do charakteru i istoty literatury. Słowo było dla niego ujawnieniem ducha, czymś co pokazuje człowieka, jego zdolność tworzenia, a także interpretacji. Krytyka i poezja (narracja, dramat lub litera) jest przejawem miłości słowa, które jest obrazem i przeznaczeniem człowieka. Takie było głębokie przekonanie Reyesa – „el crítico humanista”.